18 oktober 2021

Shikata ga nai, of de onvermijdelijkheid der dingen.

Wanneer iets gebeurt en waaraan de deelnemer of toeschouwer geen vat heeft op het verloop van die gebeurtenissen, dan is er sprake van shikana ga nai of sho ga nai.
Het is een Japanse uitdrukking en weerspiegelt een soort berusting in wat gebeurt wanneer die gebeurtenis volledig buiten onze wil en macht plaatsvindt.

Zu (Suzume) gebruikt dit idioom in The Darkest Legacy, het vierde boek in de reeks van The Darkest Minds van Alexandra Bracken.
Nu dacht ik van mezelf dat ik toch wel enkele Japanse uitdrukkingen kende, zoals bv mono no aware. Maar toch kwam ik uit de lucht gevallen.
Hoewel, Alexandra omschrijft de uitdrukking vrij accuraat: "the concept of shikata ga nai, the knowledge that some things in life were simply outside of your control thanks to circumstances".
Nu ja, Zu is Japanse van afkomst en ze beheerst de Japanse taal dan ook. Denk ik toch tenminste, want dat wordt nergens expliciet zo vermeld in Bracken's boeken. In ieder geval, Zu, en bij uitbreiding Alexandra, kent haar klassiekers.

Het Japans staat erom bekend om uitdrukkingen te gebruiken die haast onvertaalbaar zijn. Die uitdrukkingen beschrijven eerder een gevoel dan een feitelijkheid. Wat zij in drie woorden kunnen zeggen moeten wij vertalen naar enkele alineas, om zelfs dan nog maar vrij vaag een voorstelling te kunnen geven van het gezegde.
Waarvoor het lezen van een boek al niet goed voor is.

De laatste tijd merk ik dat ik steeds meer interesse heb voor boeken van het genre dystopie. Dystopie is het omgekeerde van utopie. Daar waar een utopie een (onbereikbaar) ideaalbeeld schetst van een ideale wereld beland je met een dystopie in net de omgekeerde wereld. Dien ik nog te zeggen dat Bracken dit thema meesterlijk bespeelt? Maar je moet er wel van houden natuurlijk. De vele verrassende plotwendingen en de quasi zekerheid  dat alles wat fout kan lopen ook wel fout zal lopen, hoewel uiteindelijk toch het beoogde doel min of meer bereikt wordt, maken dat je steeds weer snakt naar meer.
De helden, de protagonisten, zien af. Ze ondergaan allerhande mentale en lichamelijke beproevingen. In de stijl van Harry Potter en zijn kompanen. Net wanneer je denkt dat het niet meer erger kan gaat alles kompleet in de vernieling. De helden zien af, ze lijden, maar ze zetten door.
En wanneer je van dat genre houdt, dan leest het verhaal als een sneltrein. Je valt van de ene verrassing in de andere.

De boeken worden in de regel gekwalificeerd als lectuur voor "jong adults", zijnde dus boeken gericht op jongvolwassenen.
Ergens voel ik me vereerd. Ik hou van dat soort boeken. Maar ik ben zeker niet jong meer en amper volwassen.
Op m'n 13de werd ik door een PMS centrum getest (doen ze dat tegenwoordig nog?) en bij het vakje "maturiteit" stond "ja" aangevinkt. Ik was daar apetrots op, niet beseffende dat dit iets was waar ik zelf geen vat op had. Shikata ga nai, weetjewel. En het vermoeden rijst nu dat deze maturiteit van toen niet veel verder ontwikkeld is in de loop der jaren. Vandaar misschien mijn blijvende interesse in boeken voor jongvolwassenen?
Hoewel, ik ben ook verlekkerd op de boeken van Umberto Eco (zaliger) en die zijn nu niet bepaald te catalogeren als boeken voor jongvolwassenen. Maar wat was die man vindingrijk. En wat een geschiedkundige kennis had die. Voelde zich als een eend in het water voor de periode vanaf de 12de eeuw tot en met het heden. En zijn humor en de vele plotwendingen. Om je vingers bij af te lekken tot aan je ellebogen.

Soms stoort het me als er te veel personages betrokken worden in een verhaal. Ik verlies dan de draad. Ik hou van mooie, simpele dingen. Niet zozeer van die ingewikkelde gedrochten waar je alle kanten mee uit kan. Ik moet het begin en het einde kunnen zien van iets of ik verlies mijn interesse. Misschien dat dit ook verklaart waarom ik meestal na de eerste paar hoofdstukken in een boek gelezen te hebben, resoluut naar de laatste pagina's ga om de afloop te kennen. Mij mag je dus gerust vanaf het begin vertellen dat de butler het gedaan had, dat verandert niets aan mijn leesdrift.

Ik heb ooit samengewerkt met een jongen uit Hong Kong. Die liep in een fabriek in Shanghai rond in een overall en hij kon erg goed lassen. De lasser van dienst dacht ik toen. Maar hij bleek ook de projectleider te zijn van de installatie die we er kwamen plaatsen en opstarten. Hij vroeg me terloops hoe een bepaald koelproces in één van de machines precies in zijn werk ging. Toen ik hem dat haarfijn uit de doeken gedaan had (niet iedereen weet even precies wat 'nucleate boiling' nu precies inhoudt) kreeg hij een grote, gelukzalige glimlach op zijn gezicht. Eindelijk kon hij praten met iemand die wist waarover hij het had, zei hij.
Ik meende, in al mijn naïviteit, dat ik een groot mysterie voor hem ontsluierd had en mijn dag was goed, maar na wat verder gekeuveld te hebben vroeg ik hem wat soort opleiding hij had genoten. Blijkbaar was dat "chemical engineering". Oeps. Gestudeerd aan de universiteit van Leeds. Oeps. En daarna nog in die richting gedoctoreerd. Nogmaals oeps + slik. Die jongen had dus een PhD in chemical engineering. Zijn specialisatie: thermische processen. Daar stond ik dan als gewone mekanieker. Maar we zaten blijkbaar op dezelfde golflengte en we kwamen prima overeen. Ik heb zelden met zoveel plezier met iemand samengewerkt.
Het grote verschil tussen ons beiden was onze voorkeur voor kunst. Hij hield van die gecompliceerde toestanden waarbij je niet weet waar je eerst naar moet kijken. Drukke en overladen toestanden. Ik daarentegen hou van een simpel lijnenspel. Eén pennestreek die iets perfect uitbeeldt. Ik heb ooit Rik Poot op TV een schets zien maken van dat paard dat nu het Heldenplein in Vilvoorde siert. Hij deed daar precies drie seconden over, zonder zijn potlood ook maar van het vel papier te halen. Zo gaat dat er ongeveer uitzien, zei hij. Het resultaat van wat hij geschetst had was adembenemend. Ik was met verstomming geslagen. Eén enkele lijn die alles zei. Waarlijk de hand van de meester. (gezien het copyright kan ik geen voorbeeld opnemen in deze tekst, maar je kan hier wel iets vinden dat er ietwat op lijkt).

Wat me nog het meest verbaasde aan mijn collega uit Hong Kong was dat hij op een uiterst eenvoudige manier een raming kon maken van de uitkomst van de meest complexe berekeningen in de thermo-dynamica. Hij verstond de kunst om heel complexe zaken te herleiden tot één enkele lijn op papier. Wat heb ik allemaal niet bijgeleerd en genoten in die weken samen met hem. Het zindert nog na. Ik was degene met de gelukzalige glimlach op het gezicht.


OVERZICHT              VORIGE                  VOLGENDE